Zandlopers

Men kan niet precies zeggen wie de zandloper heeft uitgevonden en men weet niet wanneer de zandloper werd ontworpen, maar dat zou niet voor de XIII de-XIV de eeuw zijn geweest. Hij werd in heel Europa gebruikt vanaf de XIV de tot de XVIII de eeuw.

De klepshydra, een waterhorloge dat werkt volgens hetzelfde principe als de zandloper, bestaat sinds ongeveer 1400 vóór JC. De zandlopers die reeds bestaan sinds de XIV de eeuw, zien er niet anders uit sinds ze zijn ontstaan; maar de twee peertjes waren geruime tijd verschillend en werden tegen elkaar gehouden door middel van een diafragma waarvan de diameter het debiet van het zand controleerde. Op deze manier kon men door de zandloper te openen, het diafragma wijzigen wanneer dit groter was geworden door de werking van het zand.

Ook al is het gebruik van zandlopers afgenomen sinds de verbetering van de mechanische klokken en de uurwerken tijdens de XVII de en de XVIII de eeuw, toch zijn ze zeer nuttig gebleven voor de zeevaarders tot in de XIX de eeuw.

De belangrijkste redenen zijn:

  • De duur van de kwartieren in de zeevaart meten. Voor zeebootjes is hij heel belangrijk: hij vervangt de klok die roest en die de bewegingen van de zee niet verdraagt.
  • Tijdens de middeleeuwen geeft hij aan hoe lang men mag praten, bijvoorbeeld tijdens preken, pleidooien of lessen.
  • Men vindt hem terug in het kabinet van de geleerde en in de cel van de monnik: hij biedt hen de mogelijkheid om het verloop van hun meditatie te meten.
  • Vandaag de dag dient een zandloper nog enkel om de tijd van een gezelschapsspel te meten of de kooktijd van een ei.

Een zandloper duidt door middel van het gekalibreerd verglijden van een vaste stof in poedervorm, een tijdsfractie aan die willekeurig wordt bepaald, gaande van enkele seconden tot 24 uur.

De zandlopers worden in batterij gemonteerd, en kunnen naargelang de peertjes, ¼, ½, ¾ uur en een uur aanduiden; andere zandlopers hebben dan weer een peertje verdeeld in 2 of in 4, waarmee men hetzelfde kan observeren.

De instrumenten die de mogelijkheid bieden om het tijdsverloop van de zandloper te bepalen zijn de zonnewijzer en de klepshydra. Om de duur van het doorlopen van de zandloper te variëren dient men ofwel de hoeveelheid zand te wijzigen, of de opening van het gat, of men moet het zand vervangen door een ander materiaal. De duur voor het doorlopen van een zandloper hangt niet noodzakelijk af van de grootte. Indien het doorlopen meerdere dagen of meerdere weken duurt, dan worden er maten vermeld op de zandloper.

De types vaste stoffen in poedervorm zijn:

  • Mooi gezuiverd fijn zand.
  • Fijn verbrijzelde eierschelp.
  • Marmerstof.
  • Loodstof.
  • Tinstof.

Momenteel zijn de meest courante materialen marmerstof en zandstof.